توسط مهدی جامی در تاریخ Monday, August 10, 2009 - 15:07

 بخش اول – طرح مساله

بیطرفی اصلا یک مفهوم سرراست و روشن نیست. اما بسیاری از روزنامه نگاران امروزه آن را جزو اخلاق و اصول روزنامه نگاری می شمارند حتی اگر در عمل به آن پای بند نباشند یا نمانند! در این یادداشت می کوشم معنای بیطرفی را بر اساس دیدگاه های جدیدتر تفسیر متن و نیز نظریه دریافت بررسی کنم. اصل راهنمای من این است که هیچ نکته اخلاقی نباید بدون وارسی و معنایابی دقیق پذیرفته شود. زیرا اخلاق امری نسبی است و در جغرافیا و فرهنگ و زمان متغیر است. حتی اگر نهایتا بپذیریم که بیطرفی جزو اصول روزنامه نگاری است درک روشن تری از آن به ما کمک می کند انحراف از آن را اندازه گیری کنیم و ارزش آن را در متن های اجتماعی مختلف بهتر بسنجیم و بدانیم که با چه نوع مکتب روزنامه نگاری روبرو هستیم.

آمیخته شدن اخلاق و سیاست و فرهنگ می تواند مفاهیم ظاهرا واحد را با ابهامات زیادی روبرو کند. یک مفهوم سیاسی در دموکراسی آمریکایی یا بریتانیایی (مثلا حق ازدواج همجنسگرایان) ممکن است برای گروههایی در ایران یا عربستان غیرقابل تصور باشد. همانطور که انتشار کاریکاتوری از ملکه در روزنامه های لندن برای روزنامه نگاران تهران و ریاض می تواند زیاده روی و بی مزه و حتی خطرناک به حساب آید. بیطرفی هم از انجا که آمیزه ای از اخلاق و سیاست و فرهنگ را نمایندگی می کند دچار همین تضاد و ابهام در مفهوم است.

ساختارهای جانبدار
نگاهی به واقعیت ها بیندازیم. مثلا در روزنامه نگاری ایرانی سهم «بیطرفی» نسبت به ترکتازی «طرف گیری» بسیار کوچک است. دولت در ایران رسانه ها را طرفدار خود می خواهد و بر رسانه های منتقد و مخالف سخت می گیرد. کوچکترین اشتباهی می تواند به تعطیل موقت و دایمی روزنامه شما بینجامد. اما بزرگترین خطاها در رسانه های دولتی و طرفدار دولت زیرسبیلی رد می شود و هیچ اتفاقی نمی افتد. در واقع طرفداری پاداش می گیرد و بیطرفی یا نقد و عدم طرفداری مجازات می شود. روزنامه نگار می اموزد که باید طرفدارانه بنویسد. او ممکن است برای دولت ننویسد اما روحیه طرفداری را در نوشتن برای مخالفان دولت حفظ می کند.

در خارج از ایران هم اوضاع روزنامه نگاری ایرانی بهتر نیست. نگاه کنید به تلویزیونهای لوس آنجلسی. آیا آنها بیطرف اند؟ رسانه پردازانی که تمسخر می کنند و ناسزا می گویند می توانند بیطرف باشند؟ آنها که در نقل خبر به صحت آن بی اعتنایند و انصاف را در کار خود لحاظ نمی کنند بیطرف اند؟ شیوه کار آنها چه فرق روشنی با مکتب روزنامه نگاری کیهان یا رسالت دارد؟ خبرنویسی آنها چه فرق مهمی از خبرگزاری فارس دارد؟

نمونه های حرفه ای تری مانند روزآنلاین چطور ارزیابی می شوند؟ آیا وبسایتهای خبری خارج از کشور بیطرف اند؟ نمونه های فارسی-انگلیسی چطور؟ مثلا ایرانیان دات کام به عنوان قدیمی ترین سایت دوزبانه ایرانی را می توان نشریه ای بیطرف خواند؟

در روزنامه نگاری برای ایران هم وضع بیطرفی با ابهام های جدی روبروست. مثلا نمونه رادیو فردا را می توان رسانه ای بیطرف دانست؟

دنیای روزنامه نگاری فارسی و ایرانی در یک نگاه اصلا بیطرف نیست. پس آیا بیطرفی مطلوبی که از آن صحبت می کنیم افسانه است؟ کسی ممکن است با دیدن اینهمه طرف گیری و جانبدارانگی بپرسد با توجه به کدام سابقه و زمینه میخواهیم بیطرف باشیم؟ ایا اصلا بیطرفی «مطلوب» است؟

افسانه بودن بیطرفی فقط در نگاه به ساختارهای رسانه ای و حامیان و سیاست های آنها نیست که مطرح می شود. اگر ما در یک محیط ایده آل رسانه ای باشیم باز هم می توان از مساله بیطرفی به عنوان یک مساله سخن گفت. این به ذات کار خبر بر می گردد. در واقع سوال در اینجا این است که بر فرض مطلوبیت بیطرفی آیا بیطرفی «ممکن» است؟

جوهر ناآرام خبر
توصیه کنندگان به بیطرفی درک خبری را امری ثابت می پندارند. از نظر آنها خبر «آنجا» ست و ما کافی است که بیطرفانه نگاه کنیم تا آن را درست گزارش کنیم. اما آیا خبر یک حیثیت ثابت و جامع و قابل شناسایی دارد؟ آیا خبر یکباره و یکجا و با تمام جنبه های خود نازل می شود یا اتفاق می افتد و ما تنها باید مانع دیدن آن را از پیش پا برداریم؟ خبرها البته از هر نوع و نژادی هستند. برخی ساده تر و یکرویه تر اند و می توان با وارد کردن نگاه موافق و مخالف آنها را بخوبی گزارش کرد. اما هر خبری اینگونه نیست. و خبر هر قدر پیچیده تر می شود یعنی لایه های معنایی بیشتری می یابد و یا دسترسی به لایه های معنایی اش با فقدان اطلاعات روبرو می شود کار گزارشگر خود را نیز دشوارتر می کند.

محدودیت ادراکی خبرگزار
به زبان دیگر، در بیشتر موارد درست تر آن است که بگوییم هر خبری تنها بخشی از خود را به گزارشگر نشان می دهد. یعنی آن بخشی که گزارشگر می تواند با آن رابطه برقرار کند. مثلا در بحث بحران اقتصادی طبعا یک گزارشگر اقتصادخوانده با بخشهایی از بحران رابطه برقرار می کند که یک گزارشگر دیگر بدون دانش اقتصادی قادر به ایجاد رابطه با آن نخواهد بود. گزارشگری که فکر می کند یک ایران اتمی «اولین کشور عرب اتمی» خواهد بود طبعا بسیار چیزها را در باره ایران و در باره خبرش نمی داند.

پس معنای خبر یکباره بر همگان نازل نمی شود. هم خود خبر دارای لایه های معنایی است که باید آن را گشود و ناگشوده ماندن اش آن را یکجانبه می کند و هم خبرگزار دارای محدودیت دانشی است و طبعا به یکجانبه ماندن خبرش کمک می کند.

فضای خبری
یک عامل سوم هم در میان است که همان فضای خبری یا جغرافیای خبری است. خبر سقوط یک هواپیما اگر در نیویورک باشد یک معنا دارد و اگر در ایران باشد معانی دیگری با خود همراه می آورد.

پس در گزارش خبر سه عامل می تواند اختلال ایجاد کند: لایه های معنایی خبر که معمولا به همه آنها دسترسی نداریم؛ محدودیت دانش و سابقه و تجربه خبرگزار که همیشه سایه خود را بر نوع گزارش خبری خواهد انداخت؛ و نهایتا کانتکست یا فضای خبری که همیشه تسلط بر آن آسان نیست. فضای خبری از شبکه ای از خبرهای مربوط به یک حادثه ساخته می شود که اگر به شماری از آنها بی اعتنا بمانیم گزارش خبری ما را ناقص و یکجانبه خواهد ساخت.

اینها همه برای وقتی است که ما با خبر روبرو هستیم. اما اگر با ضدخبر روبرو باشیم یعنی خبری که عمدا برای انحراف ذهن ما و ارائه داده های نادرست تنظیم شده کار بسیار دشوارتر می شود.

خبرگزار خوب و باتجربه می کوشد با تکیه بر واقع بینی و دوری از خودفریبی و با شناخت محیط و فضای خبری درک بهتر و نزدیک تر به واقعیتی از خبر پیدا کند. اما عوامل مختلفی که تا اینجا برشمردیم در کار او خلل می افکند و از انجا که ما در عالم واقع همه جا با خبرگزاران خوب و خوش نیت و با تجربه و با سواد روبرو نیستیم بیطرفی مرتبا نقض می شود.

وجوه ششگانه بیطرفی
یکبار دیگر بحث را کوتاه و فشرده مرور می کنیم تا ببینیم مسائل اصلی ما در بیطرفی چیست:
1- ساختارهای رسانه ای گرایش به جانبداری دارند. این را بسامد آنها و تعداد پرشمار آنها تایید می کند؛
2- خبر به عنوان یک متن قابل خواندن یکباره نیست و تمامیت آن یکجا ظاهر نمی شود؛
3- خبرگزار فردی است که دانش و تجربه محدودی دارد و ناچار با همه اجزای خبر ارتباط برقرار نمی کند؛
4- فضای خبری درک خبر واحد را متفاوت می کند.

بر این چهار وجه مساله دست کم دو وجه دیگر را هم باید اضافه کرد: نخست معنای بیطرفی که با معنای طرفهای درگیر خبر پیوند دارد و دوم گزینش خبر.

طرفهای خبر
5- وقتی می گوییم بیطرف باشیم معمولا به دو طرف موافق و مخالف فکر می کنیم. واقعیت جز این است. در واقعیت طیفی از نظرها وجود دارد. ممکن است در جایی که دو حزب حاکم و اپوزیسیون هست مثلا در آمریکا و تا حدود زیادی در بریتانیا یک خبر سیاسی دو طرف داشته باشد: دید رسمی حاکم و دید اپوزیسیونی. اما اگر جریان سیاسی به سه یا تعداد بیشتری حزب تقسیم شده باشد مثل اسرائیل و فرانسه و هلند ما با دیدگاهها روبرو هستیم و نه دو دید موافق و مخالف. ایران هم جزو گروه دوم است.

بعلاوه مساله وقتی از سطح سیاسی خارج شد و به خبرهای مذهبی و اجتماعی و فرهنگی رسید دامنه موافقت ها و مخالفت ها از چارچوبهای حزبی فراتر می رود. بخصوص در جوامعی که حزب دامنه زیادی ندارد. ایران و کشورهای خاورمیانه در این گروه قرار می گیرند.

بنابرین وقتی می خواهیم بی «طرف» باشیم باید روشن کنیم «چند طرف» وجود دارد و ما می خواهیم با این طرفها چگونه برخورد کنیم تا بی طرف بمانیم.

بعلاوه، یک مساله دیگر هم در دیدن طرفها هست: آیا همه طرفها معتبرند؟ و باید دیده شوند؟ آیا مثلا کسانی که موافق ترور هستند معتبرند و باید نظرشان در انعکاس خبرهای تروریستی در نظر گرفته شود؟ طرفهای معتبر برای بیطرفی را چگونه معین کنیم؟

گزینش خبر
6- مساله بعدی گزینش خبر است. از آنجا که نمی توان همه خبرها را انتخاب کرد خبرگزار و رسانه او به محض انتخاب خبر از بیطرفی خارج شده اند. آنها با گزینش خبرهای خود به مخاطب اعلام می کنند که چه چیزی را مهم می بینند. طبعا این به معنای آن است که شماری از خبرها را که دیگران مهم می یابند مهم ندیده اند. این خود چالش مهمی برای بیطرف ماندن است. چگونه می توان در میان همه خبرهای مهم برای همه طرفهای جامعه هدف تنها به گزارش شماری از آنها توجه کرد و همچنان بیطرف بود؟

این شش وجه مساله بیطرفی نشان می دهد که کار در چارچوب تعاریف موجود ظاهرا نمی تواند بدون تناقض و نفی خود پیش برود. راهکار ما این است که معنای روشن و عملی بیطرفی را با دیدی همه جانبه معین کنیم. معنایی که می تواند به مثابه یک معیار اخلاق حرفه ای عمل کند و روزنامه نگار مطلوب را تمایز بخشد.