تلويزيون بی بی سی فارسی در تاریخ جمعه ۱۱ آذر ۱۳۹۰ گزارشی درباره محکوميت مهدی هاشمی رفسنجانی در يک دادگاه کانادايی پخش کرده است که با استانداردهای اين شبکه جهانی فاصله دارد.

گزارش‌گر در اين گزارش تلويزيونی، سه اصل "بی‌طرفی، دقت و انصاف " را که از جمله اصول مهم بی‌بی‌سی هستند، نقض کرده است.

نقض بی‌طرفی

بی‌طرفی به معنای "بی‌نظری" نيست، بلکه به اين معناست که گزارش‌گر بايد در ارائه گزارش دو اصل را رعايت کند. يکی اينکه داوری‌های شخصی خود را در گزارش دخالت ندهد و ديگر اينکه نظرات طرف‌های درگير در رويداد را که در بسیاری از موارد در تضاد با یکدیگر هستند، بیان کند و تعادل را در بیان این نظرات از دست ندهد.

گزارش‌گر در سرخط اين گزارش تأکيد می‌کند که حکم دادگاه کانادا در "غياب" مهدی هاشمی رفسنجانی صادر شده اما فراموش می‌کند که اصل "‌بی‌طرفی" الزام دارد که به مخاطب توضيح داده شود چرا اين حکم در غياب وی صادر شده است.

گزارش‌گر بی‌بی‌سی با سکوت درباره دليل "غيابی بودن" حکم، از توضيح درباره بخشی از واقعيت (احضار مهدی هاشمی و حاضر نشدن وی در دادگاه) که به مخاطب برای داوری نهايی کمک می‌کند، عبور کرده و عملاً خواسته يا ناخواسته به سود مهدی هاشمی رفسنجانی عمل نموده و بی‌طرفی را نقض کرده است.

گزارش‌گر که روايت‌گر ماجراست، بايد همه واقعيت را بگويد، نه تنها بخشی از آن را.

هر چند در ادامه اين گزارش، وکيل هوشنگ بوذری می‌گويد مهدی هاشمی رفسنجانی به دادگاه فراخوانده شده ولی در دادگاه حاضر نشده است اما گزارش‌گر در سرخط گزارش بايد نظرات دو طرف را بيان می‌کرد نه آنکه در دو سه جمله آغاز گزارش به گونه‌ای ماجرا را روايت کند که در همان ابتدا اين ذهنيت در مخاطب شکل بگيرد که مهدی هاشمی رفسنجانی از تشکيل دادگاه "بی‌اطلاع" بوده است.

به عبارت روشن‌تر، در این گزارش وکیل بوذری می‌گوید مهدی هاشمی از احضار مطلع بوده و در دادگاه حاضر نشده اما وکلای مهدی هاشمی گفته‌اند موکلشان به دلیل اینکه از احضار اطلاع نداشته، در دادگاه حاضر نشده است. اما گزارش‌گر در ابتدای این گزارش به گونه‌ای از صدور حکم در غیاب مهدی هاشمی رفسنجانی سخن می‌گوید که گویی وی از تشکیل چنین دادگاهی بی‌اطلاع بوده است. این لحن روایت ماجرا، نقض‌کننده بی‌طرفی است.

گزارش‌گر در بخش ديگری از اين گزارش از ميان چهار متهمی که هوشنگ بوذری از آن‌ها شکايت کرده، نام سه تن را اعلام می‌کند. حذف نام متهم چهارم اين پرونده، حذف بخشی از واقعيت اين پرونده است که می‌توان آن را رفتار جانبدارانه که در تضاد با بی‌طرفی است، توصيف کرد.

بی‌دقتی

گزارش‌گر در قسمت ديگری از اين گزارش می‌گويد هوشنگ بوذری در سال ۱۳۷۲ به اتهام "پرداخت رشوه" در ايران بازداشت شده اما منبعی برای آن اعلام نکرده است.

هنگامی می‌توان در يک گزارش، اتهامی را که عليه يک فرد مطرح است، اعلام کرد که شواهد محکمی برای آن وجود داشته باشد و دست‌کم یک منبع آن را تأييد کرده باشد. اما در اين گزارش هيچ شواهدی بيان نمی‌شود تا مخاطب داوری کند که آيا اين اتهام، دقيق است يا يک ادعا.

غيرمنصفانه

اين گزارش منصفانه نيست چون روايت آن به گونه‌ای جانبدارانه بيان شده است. روزنامه‌نگاران باید همیشه صادق بوده و انصاف را در تمام موارد رعایت کنند. رعایت انصاف یعنی کشف هر دو طرف داستان و در کنار هم قرار دادن این بخش‌ها به دقیق‌ترین حالت ممکن.

اگر یکی از طرفین داستان قبول نکرد در گزارش مشارکتی داشته باشد، لازم است به این قبول نکردن اشاره کرد. اما گزارش‌گر توضيح نمی‌دهد چرا با مهدی هاشمی و وکلايش مصاحبه نکرده است. او بايد به مخاطبان توضيح می‌داد که آيا خودش تصميم گرفته با آن‌ها مصاحبه رو در رو يا تلفنی نکند و يا اينکه درخواست مصاحبه را مطرح کرده اما آن‌ها رد کرده‌اند. پاسخ به این پرسش، روایت گزارش را منصفانه می‌کرد.

ضعف گزارشگر در شناخت مخاطبان

یکی از اصول مهم تهیه گزارش می‌گوید "گزارشگر پیش از پرداخت به یک موضوع باید بداند چه کسانی مخاطب گزارش او هستند و این مخاطبان چه پرسش‌هایی دارند و چه چیزهایی را می‌خواهند بدانند."

مخاطبان گزارش بی‌بی‌سی فارسی، می‌خواهند درباره مناقشه مهدی هاشمی رفسنجانی و هوشنگ بوذری اطلاعات بیشتری به دست آورند اما گزارش‌گر به جای پرداختن به این بخش مهم از موضوع، بیشترین حجم گزارش را به بررسی لغو این حکم اختصاص داده است.

بررسی دورنمای این حکم قطعاً باید در این گزارش بررسی می‌شد اما نه اینکه سه دقیقه از چهار دقیقه زمان این گزارش را به خود اختصاص دهد و بخش مهم‌تر این موضوع یعنی جزییات مناقشه هوشنگ بوذری و مهدی هاشمی رفسنجانی تنها یک دقیقه و آن هم به‌طور کلی بیان شود.

این گزارش نشان می‌دهد که گزارش‌گر با دغدغه‌های مخاطبان آشنا نبوده و گزارشی را تولید کرده که به جای آنکه برای مخاطب جذاب و جالب باشد، برای یک طرف درگیری یعنی مهدی هاشمی رفسنجانی جالب است.

نگاه آخر

زمانی می‌توان یک گزارش را منصفانه و بی‌طرفانه دانست که ترکیبی از سه اصل "بی‌طرفی، انصاف و دقت" را رعایت کرده باشد. اما گزارش بی‌بی‌سی آن قدر که برای احتمال لغو این حکم وقت گذاشته، برای موضوعات مهم‌تر که مخاطبان می‌خواهند بدانند، وقت نگذاشته است. یعنی تعادل را از دست داده و از دست دادن تعادل در گزارش یعنی نقض بی‌طرفی.

این گزارش هیچ تحقیقی درباره اینکه آیا مهدی هاشمی از تشکیل دادگاه مطلع بوده یا نه، نکرده است. گزارش‌گر که به کانادا سفر کرده، می توانست در این باره تحقیق کند و در گزارش بگوید که دادگاه برای احضار مهدی هاشمی چه اقدامی انجام داده است. این تحقیق به روشن شدن نقاط تاریک کمک می‌کرد. تلاش نکردن گزارش‌گر برای روشن کردن این موضوعات مهم و به جای آن، پرداختن به دورنمای حکم، یعنی فراموش کردن یک موقعیت مهم. کنارگذاشتن یک موقعیت در گزارش یعنی بی‌انصافی.

گزارش به مخاطب نمی‌گوید که چرا مهدی هاشمی مصاحبه نکرده است. مگر می‌شود گزارش‌گر نخواسته باشد با او یا وکلایش که بخشی از این ماجرا هستند، مصاحبه کند؟ حتماً این کار را کرده اما موفق نشده مصاحبه کند.

یک تجربه در روزنامه‌نگاری می‌گوید اگر کسی حاضر نشد در مورد موضوعی که به او مربوط است، مصاحبه بدهد، بدانید که دارد از چیزی فرار می کند. این را استادان برجسته روزنامه‌نگاری می‌گویند. گزارش‌گر اگر می‌گفت که مهدی هاشمی چرا در این گزارش مشارکتی نداشته، آن وقت مخاطب دقیق‌تر داوری می‌کرد.

پذیرفتنی است که به دلایل امنیتی گاهی نمی‌توان نام منبع را اعلام کرد اما در این مواقع باید گفته بشود که منبعی این اتهام رو مطرح کرده اما بنا به فلان دلیل نامش فاش نمی‌شود.

بی‌بی‌سی جهانی يکی از معتبرترين شبکه‌های خبری در دنياست که اعتبارش مديون اطلاع‌رسانی "دقیق، منصفانه و بی‌طرفانه" است اما بی‌بی‌سی فارسی در رعايت اين اصول، ضعف‌های جدی دارد که ممکن است اعتبار اين رسانه را با خطر روبرو کند.